Những thông tin tại Hội thảo “Phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam” trong khuôn khổ chương trình Triển lãm công nghiệp hỗ trợ Việt Nam-Nhật Bản lần thứ 3 đã cho thấy rõ hơn về vấn đề này.

Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự nhỏ bé trong ngành CNHT tại Việt Nam là do sự phối hợp của nhiều ngành, lĩnh vực công nghiệp nền tảng như luyện kim, hóa chất, nghiên cứu vật liệu.... còn kém dẫn đến sự mất cân đối trong công tác xây dựng quy hoạch của chính các ngành đó, ảnh hưởng đến quá trình phát triển CNHT tại Việt Nam. Nhưng nguyên nhân cơ bản nhất theo phân tích của ông Ngô Văn Trụ là do nền kinh tế Việt Nam có những đặc điểm như: Kinh tế thị trường chậm phát triển, kém năng động; trình độ công nghệ chế tạo còn thấp, thiếu các cơ sở sản xuất nguyên vật liệu hỗ trợ cơ bản như sắt, thép, cao su kỹ thuật, nguyên liệu nhựa, linh kiện điện tử, bông, sợi...; công nghệ da công lạc hậu, công suất thấp, giá thành cao, chất lượng không ổn định; Sức cạnh tranh của các cơ sở sản xuất công nghiệp hỗ trợ còn thấp, nhiều khi thiếu lành mạnh, thiếu sự liên kết giữa các nhà sản xuất chính và các nhà thầu phụ, giữa các nhà thầu phụ với nhau, giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa; môi trường kinh tế trong nước chưa đủ tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế mạnh dạn đầu tư vào ngành CNHT; hàm lượng chế tạo nội địa trong các sản phẩm hỗ trợ còn thấp, chủ yếu là doa công lắp ráp bán thành phẩm hoặc cụm linh kiện.

Đứng trước những nguyên nhân đó khiến ngành CNHT của Việt Nam nói chung và đặc biệt là 3 ngành được coi là có triển vọng để phát triển CNHT trong nước gồm: Điện tử - Tin học, sản xuất và lắp ráp ô tô, cơ khí chế tạo đang đứng trước nhiều khó khăn. Điển hình như đối với ngành Điện tử - Tin học, là một lĩnh vực được các doanh nghiệp FDI quan tâm đầu tư nhiều tại Việt Nam, đây cũng là ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn cho nước ta nhưng phần lớn CNHT cho ngành lại cũng do các doanh nghiệp FDI cung cấp. Cho đến nay, Việt Nam chưa có một cơ sở sản xuất công nghiệp nào tham gia vào việc sản xuất vật liệu điện tử. Về linh kiện điện tử đã có vài cơ sở sản xuất được đầu tư khá lớn nhưng trong quá trình hoạt động lại có doanh nghiệp phải ngừng sản xuất hoặc sản xuất cầm chừng do sản phẩm làm ra không có thị trường. Thêm vào đó, việc nghiên cứu phát triển sản phẩm Điện tử ở Việt Nam còn yếu nên dù lượng hàng xuất khẩu lớn nhưng giá trị gia tăng lại thấp. Ông Trần Quang Hùng Tổng TK Hiệp Hội doanh nghiệp điện tử Việt Nam cho biết: “So với các nước trong khu vực ASEAN như Đài Loan, Malaysia, Singapore (năm 2007) đều có tỷ trọng xuất khẩu hàng điện tử từ 30-60 tỷ USD/năm, thậm chí Trung Quốc là 300 tỷ USD nhưng Việt Nam thì chỉ đạt được vài tỷ USD/năm. Nguyên nhân là do mảng công nghiệp phần cứng cho công nghiệp Điện tử của nước ta còn quá khó khăn, không có tiền đầu tư. Việt Nam chưa tham gia được vào chuỗi công nghiệp của ngành, chưa toàn cầu hóa được cũng như chưa chuyên môn hóa được cho lĩnh vực này.”

Cũng tương tự, đối với ngành sản xuất và lắp ráp ô tô, khả năng chế tạo và lắp ráp ô tô trong nước đến thời điểm này còn rất hạn chế, đa phần là các bộ phận có giá trị thấp. Tỷ lệ nội địa hóa trong sản xuất và lắp ráp ô tô hiện chỉ khoảng 10% và khó có khả năng tăng cao do nhu cầu sử dụng tại thị trường trong nước nhỏ, không tương xứng quy mô kinh tế.

Hay với ngành cơ khí chế tạo. Khâu tạo phôi là rất quan trọng nhưng ở Việt Nam lại có chất lượng vật đúc thấp, tỷ lệ phế phẩm cao, chưa có kinh nghiệm đúc chính xác cao. Khâu nhiệt luyện và xử lý bề mặt sản phẩm cơ khí còn yếu ảnh hưởng đến chất lượng của các chi tiết thành phẩm. Khâu gia công kim loại bằng cắt gọt thì vẫn sử dụng công nghệ tụt hậu khoảng 2-3 thế hệ sơ với khu vực, ít đưa công nghệ tự động hóa vào chế tạo, thiếu nhà máy có trình độ công nghệ hiện đại, chủ lực để làm trung tâm cho việc chuyên môn hóa-hợp tác hóa, một yêu cầu quan trọng của sản xuất cơ khí và công nghiệp hỗ trợ.

Hiện nay, có khoảng trên 1400 công ty Nhật Bản đầu tư vào Việt Nam trên các lĩnh vực sản xuất như: Linh kiện, phụ tùng ô tô, điện-điện tử, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất; đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Nhưng theo ông Kenjiro Ishiwata, Trưởng đại diện Cơ quan Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO) tại Hà Nội cho biết nhiều doanh nghiệp Nhật Bản rất muốn đầu tư tại Việt Nam do chính sách thu hút đầu tư của Việt Nam hấp dẫn, song với thực trạng công nghiệp phụ trợ còn non yếu tại đây đã hạn chế họ.

Tất cả những hạn chế trên đã góp phần gây ra tình trạng nhập siêu lớn của nước ta hiện nay và giảm sức hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài.

Chương trình hành động tiếp theo

Song song với kế hoạch hành động trong nước, là tiếp tục triển khai Chương trình hợp tác Nhật Việt (trong chương trình hợp tác giữa 2 chính phủ theo Hiệp định đối tác kinh tế Nhật - Việt) nhằm phát triển ngành CNHT tại Việt Nam. Mô hình hợp tác này được chia làm 3 giai đoạn với nhiều hạng mục khác nhau, bắt đầu từ năm 2003. Đến nay, chương trình đã bước sang giai đoạn 3-giai đoạn ban hành và triển khai kế hoạch hành động cụ thể cho ngành CNHT tại Việt Nam. Trong đó ngành Dệt may, Da dày, Điện tử-Tin học, Ô tô, Máy móc chế tao được thể hiện trong quy hoạch phát triển đến năm 2010, tầm nhìn 2020. Về phía Nhật Bản cũng đã đề xuất các kế hoạch hành động cụ thể như đào tạo nhân lực, hỗ trợ vốn, thu hút đầu tư nước ngoài và kết nối kinh doanh.

Những chuyển biến tích cực trong chính sách vĩ mô cũng như vi mô của Việt Nam kết hợp với một chương trình hành động rõ ràng trong hợp tác Việt-Nhật về ngành CNHT đang là những tín hiệu tốt cho trình độ công nghệ của Việt Nam nói riêng và sự phát triển bền vững của nền kinh tế trong tương lai.

Theo Hiendaihoa.com